خبرگزاری ایسنا - مفهوم روزنامه‌نگاری شهروندی که به نام‌هایی چون روزنامه‌نگاری مردم - people journalism - و روزنامه‌نگاری مشارکتی participatory journalism هم توصیف شده است، در جهان پدیده‌ای جدید و جوان است. در این حوزه از روزنامه نگاری موضوع‌ها در لایه‌های درونی زندگی افراد ساخته و پرداخته می‌شود که ربطی به موضوع روز مطبوعات ندارد و این یعنی مباحث اصلی و مورد توجه رسانه‌ها توسط خود مردم تعیین و بررسی می‌شود نه توسط کسانی که آن‌ها را مدیریت می‌کنند و این یعنی فکر کردن به موضوعات از نقطه نظری غیر از دیدگاه روزنامه‌نگاری سنتی و قراردادی.

روزنامه‌نگاری شهروندی را روزنامه‌نگاری صدای خاموش نیز نام نهاده‌اند؛ صداهایی که شاید مجالی برای ابراز نداشته‌اند، تا اینکه فرصت می‌یابند در یک نشریه و یا فضای مجازی، با تیراژی بالاتر از تعداد گوش‌های شنوایی که هر روز هر فرد برای شنیدن سخنان خود دارد گلایه کرده، درد دل کنند و هست ها و نیست‌های مورد نیاز یک جامعه را عنوان کنند.

در جهان کنونی که به سرعت گسترش می‌یابد و شاید بررسی و طرح تمام زوایای آن نیازمند گوش و چشم و ذهن به تعداد تمام افراد جامعه است و روزنامه‌نگاری شهروندی به عنوان یکی از جدیدترین راه‌های رسیدن به این مقصود شناخته شده است.

فقدان نظارت متمرکز بر تولید اطلاعات

محمدمهدی فرقانی در این باره معتقد است: اطلاعات در روزنامه‌نگاری‌ شهروندی از انحصار لایه‌های رسمی و حتی رسانه‌های رسمی و سنتی خارج و در لایه‌های مختلف اجتماعی تولید و توزیع می‌شود و این به آن معناست که نمی‌شود همچون گذشته نظارت متمرکز بر جریان تولید و توزیع اطلاعات داشت.

در بیان کارکردهای روزنامه‌نگاری شهروندی، مهم‌ترین آن‌ها را فراهم کردن امکان فرستادن و دریافت خبر برای همه مردم عنوان کرد.

او گفت: روزنامه‌نگاری شهروندی دستاوردی جدید است که همه جهان در حال تجربه کردن و کلنجار رفتن با آن هستند. این روش محدودیت‌ها و محاسن خاص خود را دارد با این وجود توانسته است مرزهای روزنامه‌نگاری رسمی را پشت سر بگذارد.

روزنامه‌نگاری شهروندی، هر فرد یک روزنامه‌نگار یا یک سردبیر نیز نام نهاده شده و به اعتقاد کارشناسان این امکان را فراهم کرده است که اطلاعات بدون نظارت به سرعت در جهان منتشر شود که این اطلاعات می‌توانند شامل متن، گفتار، تصویر و غیره باشد و به این ترتیب نوعی فضای اشتراکی روزنامه‌نگاری شکل می‌گیرد و با شکل‌گیری فضای اشتراکی روزنامه‌نگاری هر شخص می‌تواند مستقیم به اطلاعات مورد نظر دسترسی پیدا کند و در عین حال اطلاعات در اختیار خود را نیز منتشر کند.

توسعه حضور شهروندان در ویرایش خبرها

رئیس دانشکده علوم ارتباطات دانشکده سوره هم در این باره معتقد است: روزنامه‌نگاری شهروندی بعد از تحولات در فن‌آوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی شکل گرفته است زیرا تا پیش از آن شهروندان مسائل و مشکلات خود را به عنوان یک خواننده به گوش نشریات می‌رسانند و خود هیچ مدیریتی بر اخبار نداشتند.

به گفته امیدعلی مسعودی در حال حاضر با ظهور و ورود ابزاری چون وبلاگ‌ها، سایت‌ها و شبکه‌های مختلف اینترنتی و تلویزیونی آحاد مردم می‌توانند اطلاعات و اخبار خود را به سراسر جهان ارسال کنند. بنابراین این ابزار مردم را به مدیریت اخبار و اطلاعات گماشتند تا همچون یک سردبیر خبررسانی کنند نه اینکه در نقش یک خواننده صرف باقی بمانند.

او معتقد است: حضور شهروندان در بیان ارزش‌ خبرها و ویرایش و بعضا بیان آن‌ها روزنامه‌نگاری شهروندی است که باید در کشور ما توسعه پیدا کند.

کاهش کیفیت با افزایش حجم اخبار

مسعودی در بیان مزایا و معایب روزنامه‌نگاری شهروندی حضور شهروندان در حوزه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و هنری را موقعیت مناسبی برای بیان واقعیات این حوزه‌ها به عنوان بزرگ‌ترین مزیت این بخش از روزنامه‌نگاری عنوان و اظهار کرد: اما از آنجا که عامه شهروندان تخصص روزنامه‌نگاری ندارند اگر روزنامه‌نگاری شهروندی در بین اخبار حجم بالایی را به خود اختصاص می‌دهد با کاهش سطحی کیفی اخبار روبه‌رو شویم و خبرها جنبه شخصی پیدا می‌کنند.

او با بیان اینکه اطلاع‌رسانی شهروندی به صورت سنتی قدمتی 300 تا 400 ساله در جهان دارد، خاطرنشان کرد: سنت روزنامه‌نگاری و ارتباط جمعی ایران با کشورهای دیگر تفاوت دارد. به عنوان نمونه روزنامه‌های سراسری آمریکا بسیار کم و بیش‌تر روزنامه‌ها محلی و خصوصی هستند.

به گفته او مطبوعات محلی و شهروندی ایران بنا به دلایل متعدد اجتماعی، سیاسی، قومی و مذهبی نتوانسته‌اند دوام بیاورند بنابراین روزنامه‌نگاری شهروندی ابتدای ورود به این مسیر در کشور ما است.

به گفته کارشناسان اخباری که در حوزه روزنامه‌نگاری شهروندی قرار دارند قابل استفاده بوده و می‌تواند در داخل کشور برد خبری داشته باشد. همچنانکه در بعد اطلاعات جهانی روزنامه‌های بزرگ با استناد به این نوع اخبار مستندترین گزارش‌ها و مقالات را منتشر می‌کنند.

در روزنامه‌نگاری شهروندی مردم بیش از پیش خود را به بدنه اصلی جامعه که همان خوانندگان متعدد در نشریات مختلف است نزدیک می‌بینند و می‌دانند که صدایشان شنیده شده و سخنان آنان توسط اقشار مختلف اعم از رئیس و مرئوس خوانده می‌شود.

ارتباط دو سویه یکی از الزامات روزنامه‌نگاری شهروندی است و ارسال خبر از سوی شهروندان و انتشار آن توسط مطبوعات و رسانه‌ها به توسعه و گسترش آن در کشور کمک خواهد کرد.

مشارکت شهروندان در جمع‌آوری اخبار

حسین قندی - استاد ارتباطات - نیز روزنامه‌نگاری شهروندی را مشارکت شهروندان در جمع‌آوری اخبار دانست که این امکان را برای روزنامه‌نگاران فراهم می‌آورد تا اطلاعات دریافتی را ویرایش کرده و منتشر کنند.

او ادامه داد: در مقوله روزنامه‌نگاری هنوز به بسیاری از کشورهای جهان نرسیده‌ایم و شهروندان ما در تماس‌های خود فقط در پیام‌هایی مشکلات خود از سازمان‌های دولتی و غیردولتی را مطرح می‌کنند و روزنامه‌ها نیز در قبال این تماس‌ها ستونی را برای حرف‌های مخاطبان اختصاص می‌دهند و اکنون فقط گلایه‌ها چاپ می‌شود.

اطلاعات روزنامه‌نگاری شهروندی گلایه و سوال نیست

وی معتقد است: شهروندان باید بتوانند اطلاعات خود را برای روزنامه‌ها بفرستند اطلاعاتی که تنها سوال و گلایه نباشد. همان طور که روزنامه‌نگاری در ایران بعد از شروع در گذر زمان با تغییراتی روبه‌رو شد و رشد کرد، رسیدن به مرحله بلوغ در حوزه روزنامه‌نگاری شهروندی نیز زمان‌بر است.

به عقیده این استاد ارتباطات باید به صحت اخبار و اطلاعات رسیده از سوی مردم اطمینان پیدا کرد و بعد درصدد انتشار آن برآمد. در غیر این صورت بعد از تکذیب خبر، اعتبار رسانه از بین می‌رود و همان شهروندان هم دیگر به آن اعتماد نکرده و اطلاعاتی را به صورت تصویر و متن ارسال نمی‌کنند.

قندی با بیان این که در گذشته 90 درصد از روزنامه‌نگاران در رشته مربوط به آن تحصیل کرده بودند اما امروزه تنها 10 درصد از روزنامه‌نگاران تحصیل کرده این رشته هستند، اظهار کرد: باید به بحث آموزشی در حوزه روزنامه‌نگاری توجه ویژه شود چرا که در حال حاضر افراد تحصیل کرده در رشته‌های غیرتخصصی در حرفه روزنامه‌نگاری فعال هستند و این به نفع روزنامه‌نگاری ایران نیست البته این به آن معنا است که روزنامه‌نگاران آکادمیک بهتر و راحت‌تر می‌توانند خبرنویسی کرده و روی کار تسلط داشته باشند.