روزنامه اعتماد، سلیمان محمدی - مدت ها از تقسیم بندی اطلاعاتی جهان به شمال- جنوب یا مرکز- پیرامون می گذرد. شمالی ها و مرکزی ها، همان هایی هستند که اخبار و اطلاعات را تولید می کنند و به خورد جنوبی ها و پیرامونی ها که ما باشیم، می دهند. اما سوال اینجاست که با آمدن رسانه های جدید، کشورهای پیرامون هنوز مجبورند در جای خودشان بمانند و تنها نظاره کنند یا می توانند فعالانه وارد بازی شوند و به نفع خودشان تولید گفتمان کنند. پروفسور علی محمدی استاد بازنشسته دانشگاه ناتینگهام انگلیس معتقد است که همان طور که فاصله بین فقیر و غنی روز به روز بیشتر می شود، این شکاف بین شمال- جنوب هم روز به روز زیاد تر می شود. محمدی که چند سالی هم در دانشگاه کلمبیای امریکا تدریس می کرده توجه نکردن به کیفیت را یکی از مشکلات اساسی رسانه های کشورهای در حال توسعه می داند و در عین حال شرایط کشورهای نفت خیز را در این حوزه خاص تر می داند چرا که به باور او پول نفت در این کشورها باعث گسترش صرفاً کمی انواع رسانه ها شده است، اما این رشد کیفی با خود ندارد. پروفسور محمدی از نگاه دولت های کشور های جهان سوم به رسانه های جدید انتقاد می کند و این نگاه ها را فرصت شناسانه نمی داند. استاد بازنشسته دانشگاه ناتینگهام که در حوزه مباحث جهانی سازی و جهانی شدن هم صاحب نظر است، معتقد است امپریالیسم در سرنوشت کشورهای جهان سوم مهم است، اما انداختن همه مشکلات به گردن آن هم صحیح نیست.
محمدی در بخش دیگر گفت وگو که هفته آینده در صفحه رسانه منتشر می شود، به نقش و تاثیر بنگاه های خبری بین المللی شکل گرفته در کشورهای جنوب، مانند الجزیره، العالم، پرس تی وی و... در قطب بندی اطلاعاتی جهان اشاره می کند.
---
- بعد از ورود تکنولوژی های جدید به عرصه انتقال اطلاعات، آیا بحث مرکز- پیرامون و شمال- جنوب به همان شکل و ترتیب سابق باقی مانده است؟
به هر حال همان طور که در دنیا روز به روز شکاف بین فقیر و غنی در بین مردم بیشتر می شود، در بین کشورهای شمال و جنوب هم این شکاف فقر و فاصله داشتن و نداشتن روز به روز زیاد تر می شود. اما در مورد رسانه ها که اشاره کردید، رسانه های ارتباط جمعی در کشور ما از نظر کمی خیلی گسترش پیدا کرده اند، اما از نظر کیفی متاسفانه توسعه یی پیدا نکرده که هیچ، مقداری هم کپی برداری انجام می شود، یعنی اصالتی که باید باشد، وجود ندارد و در موضوعاتی که رسانه ها پخش می کنند، از رادیو تلویزیون گرفته تا مطبوعات، روی سوژه تحقیق کافی به عمل نمی آید، بنابراین رسانه های ما بسیار سطحی هستند. اما به لحاظ کمی این گونه نیست. مثلاً صد نوع رادیوی مختلف داریم، اما وقتی توجه کنیم، خالی از محتوای بسیار جدی هستند. به طور مثال در بی بی سی، برای ساخت یک برنامه نیم ساعتی گاهی اوقات سه تا شش ماه تحقیق و هزینه می کنند، بعداً این برنامه را به جاهای دیگری هم می فروشند. در کشورهای در حال توسعه یا به قول شما کشورهای جنوب، متاسفانه آنچنان توجهی به کیفیت نشده است. در ایران از نظر کیفی در کارهای مطبوعاتی و رسانه یی و تولیدات در این حوزه رشد چندانی نداشته ایم. البته در سینمای انسانی و هنری حرفی برای گفتن داریم، اما متاسفانه پی آن هم گرفته نشد تا به فصل جدیدی در تولید سینمای انسانی در جهان برسیم. در بخش تلویزیون و رادیو، رشد کمی بیش از حد بوده اما از لحاظ کیفی همان طور که گفتم توجهی نشده و در بخش آموزش هم در این حوزه تنها از نظر کمی رشد داشته ایم، برای اینکه بتوانیم کیفیت را بالا ببریم، به متخصص نیاز داریم، به کارشناس ورزیده و مبادلات فرهنگی با کشورهای پیشرفته نیاز داریم. با اتکای فرستادن تعداد محدودی دانشجو برای مدت کمی به خارج از کشور، نمی توانیم سطح کار را بالا ببریم، این مساله زمان و تجربه می خواهد.
- این مسائل مختص ایران است یا برای همه کشورهای در حال توسعه وجود دارد؟
البته ایران به دلیل درآمدی که از نفت دارد، امکان صرف هزینه های بیشتر در رادیو و تلویزیون و افزایش تعداد روزنامه های دولتی را دارد اما به صورت عام در کشورهای فقیر جهان سوم یا جنوب چنین چیزی امکان پذیر نیست و دولت ها در صورتی می توانند روزنامه داشته باشند که بتوانند خرج خودشان را دربیاورند و به راحتی نمی توانند رادیو و تلویزیون را توسعه بدهند. به همین خاطر در کشور ما مساله توسعه بیش از حد رسانه ها بعد از انقلاب استثنا است. البته کنترل هم به همان اندازه بیشتر شده است.
- با این تفاسیر آیا رسانه های جدید در ایران و سایر کشورهای در حال توسعه توانسته اند در تحول نظام اطلاع رسانی شان به یک فرصت تبدیل شوند؟
فرصت ایجاد کرده اند ولی در این مورد نگاه فرصت شناسانه وجود ندارد. الان ما شور و هیجانی را که پنج سال گذشته اینترنت در ایران داشت نداریم. در ابتدا یک عده خوشحال بودند که فضایی برای گفتن حرفشان پیدا کرده اند و البته عده یی هم از آن سوءاستفاده کردند و دولت اینها را کنترل کرد. درحالی که در کشورهای توسعه یافته این نوع کنترل ها وجود ندارد و همه چیز به مخاطب و شرایطش وابسته است. اگر کسی حرفی برای گفتن نداشته باشد، مورد توجه قرار نمی گیرد، اما آن طور که در کشور ما مرسوم است، جلوی او گرفته نمی شود.
- در دیگر کشورهای پیرامون هم اوضاع این گونه است؟
اگر نگاهی به کشورهای همسایه بیندازیم، می بینیم که مثلاً پاکستان و هند، چون مستعمره بودند، از اربابان استعمارگرشان یکسری اصول دموکراسی غربی را یاد گرفته اند، همان طور که دیدیم در اختلاف حقوقدان های پاکستان با رئیس جمهور کار به آنجا رسید که رئیس جمهور پاکستان مجبور به استعفا شد. اگر با عربستان سعودی مقایسه کنیم، می بینیم که خب یک مقداری به لحاظ شرایط فرهنگی جلوتر هستیم ولی شباهت های زیادی هم وجود دارد. کشورهای حوزه خلیج فارس هم در حدی نیستند که بخواهیم با ایران مقایسه کنیم، چند بندرگاه که محل فروش کالاهای فرنگی شده اند و محل خوشگذرانی هستند. می ماند کشور ترکیه، که خیلی از ما جلوتر است. فعالیت احزاب، آزادی و تعداد روزنامه ها، رادیو و تلویزیون و... اصلاً با ما قابل مقایسه نیست و بسیار پیشرفت کرده اند و به استانداردهای اروپایی نزدیک شده اند. اگر مقایسه یی بکنیم، متاسفانه مصر هم با تمام شرایط و کنترل هایی که دارد از ما جلو افتاده است.
- با این شرایط مثلاً در کنار هم قرار گرفتن ایران و ترکیه در یک دسته و سطح درست است؟
در این مورد اگر بخواهیم طبقه بندی کنیم، کشورهای عضو اوپک با سایر کشورهایی مثل ترکیه و مصر که نفت خیز نیستند، تفاوت دارد. این کشورها به علت نداشتن نفت مجبور بودند وارد رقابت شوند و سعی کنند به تربیت نیروی انسانی بهتری بپردازند و سطح نیروی کارشان را بالا ببرند. این گونه است که اکثر مهندسان و دکترهای کشورهای حوزه خلیج فارس، تربیت شده مصر هستند. اما ایران به علت درآمد نفت با آنها قابل مقایسه نیست. یعنی آن توجهی که در مصر یا ترکیه به تعلیم و تربیت و دانشگاه ها و ارتباطات بین الملل می شود، در ایران آن گونه نیست.
- عده یی همه این مسائل و قطب بندی اطلاعاتی جهان را ناشی از تسلط امپریالیسم بر امواج می دانند، این مساله را می پذیرید؟
اصلاً، به هیچ عنوان این گونه نیست، امپریالیسم مهم است و در سرنوشت ما هم بسیار نقش دارد. اما ما نمی توانیم همه خرابی ها، ندانم کاری ها، فقدان تجربه ها و اشتباهاتی که در سیاستگذاری ها می کنیم، همه را گردن امپریالیسم بیندازیم. این کار درستی نیست. درست است که امپریالیسم جهانخوار است و برای اینکه نفوذش را حفظ کند در مقیاس عظیمی برنامه هایی روی منطقه انجام می دهد، ولی برنامه های امپریالیسم این گونه نیست که مسبب تمام مشکلات موجود شود و مشکلاتی که داریم مقداری به علت ندانم کاری و سیاست های غلط خود ماست.
- اما می بینیم که امپریالیسم جهانی توانسته به امپریالیسم اطلاعاتی هم دست پیدا کند.
بله، مسلماً توانسته، چون در تمام زمینه ها نفوذ و قدرت دارد. ولی اشتباهات و ندانم کاری های ما ربطی به این مساله ندارد.
- در زمینه اطلاعات چطور؟
در این حوزه هم تا حدی مشکلات موجود مربوط به خودمان است، کاری به آنها ندارد. اگر ما بخواهیم با خبرگزاری رویترز یا آسوشیتدپرس رقابت کنیم، آنها به علت داشتن تکنولوژی پیشرفته و بهتر می توانند جهان را تحت پوشش قرار بدهند و روی همین اصل هم می توانند نفوذ کنند و نظرات خودشان را اعمال بکنند. ما چون آن امکانات را نداریم، نمی توانیم و اگر بخواهیم مانند آنها نظرات خودمان را اعمال بکنیم، باید به آن تکنولوژی، کارشناسان و نیروی انسانی کارآزموده یی که آنها دارند دسترسی داشته باشیم، اما تا زمانی که نداریم، نمی توانیم با آنها رقابت کنیم، آنها مسلط ترند. اکنون چقدر ما از کارتل های خبری، خبر می خریم، چون نتوانستیم در همه کشورها نماینده و خبرنگار داشته باشیم یا با ماهواره های خبری همه نقاط را پوشش بدهیم. آنها ابزارهای لازم را دارند که جهان را پوشش بدهند، خب مسلماً نفوذشان هم بیشتر می شود.
- این تحول ها و پیشرفت های شمال، در زمینه اطلاعات و ارتباطات، به بنگاه های خصوصی و تجاری متکی است، آیا در کشورهای جنوب هم این گونه است؟
خیر، در کشورهای جنوب این مسائل در حوزه دولت قرار می گیرد. دولت در این کشورها در همه امور دخالت می کند و اجازه نمی دهد بخش خصوصی رشد پیدا کند، چون دولت قدرت محور است، تمایل دارد همه چیز را در کنترل خود قرار دهد و قدرت و نفوذ داشته باشد، چون از بخش خصوصی می ترسد. ترس هم از آن است که قدرت یافتن بخش خصوصی به محدود شدن حوزه نفوذ دولت منجر می شود. این در حالی است که وظیفه دولت قانونگذاری است نه کنترلی که مانع سرمایه گذاری بخش خصوصی شود. مشکل بزرگ کشورهای جهان سوم یا جنوب هم، این فقدان دموکراسی، شناسایی حقوق فردی و اجتماعی مردم و قدرت محور بودن دولت هاست. متاسفانه از بخش خصوصی وحشت وجود دارد. در حالی که غرب بخش خصوصی همگام با دولت جلو می رود و دولت فقط سعی می کند با سیاستگذاری صحیح بخش خصوصی را قانون مدار کند که از مردم سوءاستفاده نکند.
