برنامه «گفتوگوی روز» شبکه رادیویی گفتوگو چندی پیش با اجرا و سردبیری مازیار ناظمی موضوع پدیدهی شبکههای ماهوارهای و راههای مقابله با آن را باحضور دوتن از اساتید ارتباطات به بحث و بررسی گذاشت.
به گزارش ایسنا، در ابتدای این نشست دکتر داوود زارعیان به ارائهی تاریخچهای از ارسال ماهواره به فضا و راهاندازی شبکههای ماهوارهای پرداخت.
وی با یادآوری اینکه کشور ایران درحال حاضر در وضعیتی خاص قرار گرفتهاست، گفت: هم اینک هزاران ماهواره که به لحاظ فنی و ظرفیت کانال در حد بالایی قرار گرفتهاند در فضا وجود دارند و مردم در کشور ایران میتوانند حدود نهصد کانال را دریافت کنند.
دکتر میرفخرایی از مجریان بخش علمی و مدرس دانشگاه نیز درادامهی صحبتهای زارعیان خاطرنشان کرد: ما میتوانیم تمام نکاتی که آقای دکتر زارعیان گفتند را نبینیم و شرایط فعلی جهان را هم در نظر نگریم و بگوییم که ما میخواهیم که کسی ماهواره نگاه نکند. چنین شرایطی ممکن نیست؛ واقعیت این است که وقتی پدیدهای علمی رخ میدهد باید خودمان را براساس این پدیده علمی وفق دهیم.
وی از زاویهی دید بیولوژیک به این قضیه نگاه کرد و گفت: وقتی میخواهیم میکروبی را کشف کنیم، یک کالچر (محیط گشت) درست میکنیم . این کالچر (culture) عبارت است از همان فرهنگ.
وی ادامه داد: ماهوارهها هم اینک در یک کالچری درحال فعالیت هستند. آن چیزی که بهعنوان برنامه ارسال میشود درحقیقت یک محیط کشت است. اگر مریض و بیمار ما که همان مخاطب است، دراین کالچر پادزهرش را نداشته باشد به آن آلوده میشود.
میرفخرایی تاکید کرد: ما باید با خبررسانی درست و به موقع و با رفعکردن سانسور که به پدیدهای طبیعی دربین ایرانیان مبدل شدهاست، بدن را قدرت ببخشیم که میکروب را نپذیرد. میکروب هم آنچنان ترسناک نیست که ما میترسیم؛ ضمن اینکه برای قوی تر شدن بدن یک دستگاه بهنام صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران هم داریم که برای تقویت بیشتر میتواند در سطوح مختلف برنامهسازی کند و برنامههایش هم از یک مرکز نیاید.
وی معتقد است: در سطح رسانههای کوچکتر، قانون باید اجازه دهد که این انحصار برداشته شود تا به رقابت بیشتر بینجامد.
به اعتقاد میرفخرایی، ملت ایران آنقدر خام نیست که هرچه شبکههای ماهوارهای بگویند، قبول کند.
وی در این مورد یادآور شد: بسیاری از افرادی که برنامهسازی ماهوارهای را انجام میدهند، در دوران 40 ساله خدمت من در تلویزیون با خود ما بودند و من میدانم اینها در کجاها از پاشنه آشیل ما استفاده میکنند.
بنابراین دولت انگلیس و آمریکا دلش برای مردم ما نسوخته است که 15 میلیون پوند برای راهاندای یک برنامه ماهوارهای بپردازد. اگر من ایرانی، این مساله را متوجه باشم با چنین ملاحظاتی به برنامههای آنها نگاه میکنم.
دکتر زارعیان در ادامهی صحبتهای میرفخرایی با نگاه به مقولهی شبکههای ماهوارهای از حوزهی ارتباطی، خاطرنشان کرد: نظریه نیازجویی در ارتباطات براین نکته تاکید دارد که اگر مخاطب بتواند اطلاعات مورد نظرش را از کانالهای مشروع بهدست آورد، به سراغ رسانههای دیگر نخواهد رفت. بنابراین اگر رسانههای خودی، نیازهای مخاطبان خودشان را برآورده کنند، هیچ فردی بهدنبال نصب دیش و آنتن نخواهد رفت.
وی ادامه داد: مخاطب ما عاقل، هوشمند و انتخابگر است و میتواند از میان مجموعه اطلاعاتی که به او ارائه میشود، خوراکی را انتخاب کند که حتما ایرانی است و با مزهی دهنش هم سازگار است.
این مدرس دانشگاه با اشاره به مقولهی استفاده از شبکههای ماهوارهای درایران، یادآور شد: ما در پدیدهی ماهواره و اینترنت مردم را ترساندهایم. این درحالی است که اینگونه نیست؛ چرا که هم قدرت انتخاب وجود دارد و هم اینکه ما مردم با شعور هستیم و میتوانیم بهترین فیلتر برای بچهها و دیگر همنوعانمان باشیم.
دکتر زارعیان با یادآوری تاریخچه مقابله با ماهواره در کشور، اظهار کرد: در اوایل دهه 70 که امکان دسترسی به برنامههای ماهوارهای درکشور فراهم شد، بحث نحوهی برخورد با این برنامهها نیز به میان آمد. سرانجام مجلس چهارم به این قضیه جدیتر پرداخت؛ اما به جای کارهای کارشناسی و انتخاب یک راهحل، قانون ممنوعیت از ماهواره را تصویب کردیم.
وی ادامه داد: هزینهی اجرای قانون منع استفاده از ماهواره برای کشور هزینه بسیار دارد و متاسفانه باید امروز جملهای را بگوییم و آن اینکه قانون دراین خصوص جوابگو نیست. اگر میخواست قانون پاسخگو باشد امروز من و شما نباید آنتنی را روی خانهها میدیدیم.
زارعیان گفت: در دورههای بعد خود قانونگذاران ما هم به ناکارآمدی قانون دراین زمینه تا حدودی پی بردند.
وی در عین حال یادآور شد: در دورههای بعد، در برنامهی چهارم مادهای را گنجاندند که لغو قانون قبلی نبود، بلکه قانون مکملی بود که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صدا و سیما و وزارت ارتباطات و فناوری ارتباطات را مکلف میکرد، برنامههای مثبت ماهواره را بگیرند تا از طریق صدا و سیما پخش شود. این در حالی است که این بند از قانون برنامهی چهارم همچنان بلاتکلیف مانده است و تا این لحظه اقدامی در جهت اجراییشدن آن انجام نشده است.
زارعیان تصریح کرد: در سهسال گذشته بهجای تقویت این ماده از برنامهی چهارم بحث برخورد مطرح و ماهوارهها جمع شدند.
وی همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا استفاده از برنامههای ماهواره مشکلی را به جهت کپیرایت ایجاد نمیکند؟ گفت: وقتی برنامهای را به کشوری میفرستند و شما اجازه دارید بدون پرداخت هزینه از آن استفاده کنید، طبیعتا قانون کپیرایت معنا ندارد.
دکتر میرفخرایی که چندی قبل برای ادامه تحصیل به استرالیا رفته بود، دربارهی قانون استفاده از ماهواره در این کشور گفت: در استرالیا بابت دریافت دیش ماهواره پول پرداخت میکنی؛ این دیش برنامههای انتخابی را به مردم ارائه میدهد. در نتیجه برای مثال کسی که پکیج سیوپنج برنامهای را انتخاب میکند، خودش این پکیج را خواسته است و قانونی هم است.
وی تاکید کرد: کسی که در بازار آزاد برای ما برنامه رایگان میفرستد دلش برای ما نسوخته است؛ همیشه جنس مفتی یک نگرانی در پی دارد، بنابراین اگر هوشیار نباشیم بابت دریافت این برنامهها قیمتی را پرداخت میکنیم.
میرفخرایی به تاریخچهی پخشهای برون مرزی در دنیا نگاهی انداخت و گفت: بعد از جنگ جهانی دوم، کشورهایی که با هم دعوا داشتند، به مردم کشورهای مقابل اطلاعاتی را ارائه دادند که چه بسا برخی از این اطلاعات هم درست نبود. یکی از نمونههای بارز این مساله بی.بی.سی است؛ در عین اینکه بی.بی.سی رادیو و تلویزیونی نسبتا عینی است اما در مواردی رسیدن قشون متفقین را زودتر از اتفاق افتادن آن خبر داده است.
صرفنظر از دوران جنگ، در زمانهای صلح نیز کشورها به دو - سه دلیل شروع به پخش برنامه کردند. یکی از دلایل این بود که فکر میکردند، روابط آن کشور بهخصوص بامردم کشورشان اشکال دارد.
وی یادآور شد: رادیوهای اولیه و خصوصا رادیوهای آمریکایی از سازمان «سیا» بودجه میگرفتند. پس از مدتی این قانون کمکم عوض شد. در حال حاضر یک شرکت رادیویی بهنام (BBG) درست کردهاند که شامل چند شبکه از جمله رادیو فردا، صدای آمریکا و غیره است. درحقیقت بودجه این شبکهها باز هم بهطور غیرمستقیم از سوی دولت تامین میشود. شبکهی بی.بی.سی هم که گفته میشود رادیو و تلویزیون مستقلتری است باز هم دولت به آن کمک میکند. بنابراین برنامههای این شبکهها منبعث از تفکر سیاسی و مرکزی کشوری است که برنامهها درآن تولید میشود و هیچکدام از این کشورها دلشان به حال مردم ما نسوخته است.
میرفخرایی که اعلام کرد خود دارای ماهواره نیست، تاکید کرد: اگر شبکهای دولتی در بیرون از ایران کار میکند، دلش بهحال مردم ما نسوخته است و اگر شبکهای خصوصی هم باشد بهعنوان پارتیزان کار میکند. اما تمام اینها درمقابل قدرت رسانهای میتواند مثل یک پشه باشد. اگر ما سریالی مانند «روزگار قریب» بسازیم و سریالهای اشتباه نسازیم، مسلم بدانید که توان مقابله با ماهواره را داریم.
به گزارش ایسنا، در ادامه این بحث دکتر زارعیان نیز با تایید صحبتهای میرفخرایی درپاسخ به این پرسش که آیا راه مبارزه با ماهواره همان چیزی است که هماینک در پیش گرفتهایم و یا باید سیاست دیگری را اتخاذ کرد؟ گفت: اگر برنامههای خودمان را قوی کنیم شاید نیازی به ماهواره نباشد. اما من صد درصد با این نظر موافق نیستم. ما درعین حال که باید برنامههای خودمان را قوی کنیم و بخش زیادی از مخاطبان را حفظ کنیم، نمیتوانیم چشممان را به روی برنامههای خوب ببندیم. مسلم است که در سطح جهان برنامههای خوبی هم ساخته میشود که اگر آنها را بخریم خیلی ارزانتر از تولید این برنامهها خواهد بود. بنابراین اگر به برنامههای ماهواره نگاه بیندازیم دربین آنها قطعا برنامههای خیلی خوب و پرمحتوا که با هزینهی سنگین ساخته شدهاند را خواهید دید.
وی با اشاره به سیاستی که برخی کشورهای مبنیبر استفاده درست از ماهواره در پیش گرفتهاند، گفت: به عنوان مثال مالزی از 9 -10 سال قبل سه کانال تلویزیونی برای پخش برنامههای ماهوارهای راهاندازی کردهاست که با آنتنهای خانگی قابل دسترسی است. دراین شبکه برنامهها به چند دسته تقسیمبندی شدهاند؛ برخی برنامهها همزمان و برخی دیگر با تاخیر چند ثانیهای پخش میشوند. در این میان البته برنامههایی هم هستند که نیاز به زمان بیشتری دارند تا برخی صحنههای آنها حذف شود. چین و سریلانکا نیز سیاستی مشابه مالزی را اتخاذ کردهاند. اما در اینجا این پرسش پیش میآید که آیا این اتفاق توسط شبکهی ملی این کشورها رخ داده است یا بخشی دیگر این وظیفه را برعهده گرفته است؟ آنچه مسلم است چنین شبکههایی رقیب رسانهی ملی هستند و باید سازمان دیگری متولی این امر باشد.
وی با تائید صحبتهای دکتر میرفخرایی تاکید کرد: هیچکس دلش برای مخاطب ایرانی نسوخته است و برای راحتی مردم ما هزینه نمیکند. این وظیفهی ما است که برنامههای ماهواره را مدیریت کنیم و آنچنان که لازم است از این برنامهها استفاده کنیم.
زارعیان در پاسخ به این پرسش که آیا تا بهحال از دانشجویان خود خواسته است که میزان بینندگان برنامههای ماهوارهای را در ایران ارزیابی کنند؟ گفت: نظرسنجیهای اینچنینی متاسفانه پاسخ نمیدهد. اما تحقیقاتی غیرمستقیم انجام شدهاست؛ آنچه مسلم است علیرغم اینکه شبکههای تلویزیونی بسیاری وجود دارد اما مردم انتخاب میکنند. زمانهایی که تلویزیون ما برنامهی خوب دارد کسی به ماهواره مراجعه نمیکند.
میرفخرایی نیز با تاکید بر توجه ویژه به وجه اطلاعرسانی رسانه، خاطر نشان کرد: ما باید نگاهمان را به اطلاعرسانی قویتر کنیم. اگر اطلاعرسانی درست باشد جلوی شایعات گرفته میشود. ما مشکلمان این است که در بخش اطلاعرسانی به گونهای عمل کردیم که مخاطب در پی دریافت خبری دیگر و مقایسه با آن است. ما باید درمورد خبر، سیاستمان را به کلی در رسانه عوض کنیم.
وی ادامه داد: آدم رسانهای باید مانند پزشکی باشد که برایش فرقی نمیکند بیمارش را با چه طرز فکر سیاسی آوردهاند، بلکه به هرحال او را درمان میکند.
او گفت: متاسفانه در حال حاضر بودجه در جایی صرف تولید برنامه میشود که خط اصلی پروداکشن ما نیست بلکه این تولید میخواهد با ماهواره مبتذل مبارزه کند؛ ما گاه در دام ابتذال ماهواره مبتذل میافتیم.
دکتر میرفخرایی با بیان اینکه باید برروی اعتماد درست که از طریق خبررسانی شکل میگیرد تاکید داشت، گفت: باید به طرز ارائهی صحیح خبر، نگاه اساسی بیندازیم؛ این اتفاق در حال رخ دادن است اما خیلی کند پیش میرود.
وی درعین حال گفت: خیالم راحت است که مخاطب ما تشخیص میدهد و انتخاب میکند، اما یک گرفتاری که ما داریم این است که گاه مخاطب، دستگاه خبررسانی رسمی کشور را در ردیف شبکههای ماهوارهای قرار میدهد و خبرهای هر دو منبع اطلاعرسانی را با هم سبک و سنگین میکند. این اتفاق زمانی رخ میدهد که ما خبر را دیر یا دفورمه به مردم میرسانیم. گاه ما خودمان را در قبال برخی خبرها به خواب میزنیم و همین مساله کار را مشکل میکند.
زارعیان درادامه صحبتهای میرفخرایی، یادآور شد: سال 56 -57 منبع اصلی خبرگیری مردم ایران در جریان سانسور حاکم برجامعه، شبکهی بی.بی.سی بود. درحال حاضر هم مردم بیشتر درماهواره بهدنبال بخشهای خبری هستند؛ چرا که ما در حوزهی اطلاعرسانی نقصهای را داریم و مخاطب همواره بهدنبال آن است که جاهای خالی خبر را پرکند و چون میخواهد این جاهای خالی را پرکند، به رسانههای دیگر مراجعه میکند و اگر هیچ رسانهای را پیدا نکند، خودش این جاهای خالی را پر میکند. این واقعیت است که ما نمیتوانیم در پاسخ به برخی پرسشها جمله «نمیدانم» را بگوییم.
دربخش دیگری از این نشست زارعیان در پاسخ به این پرسش که آیا در بحث پدیدهی ماهواره برخوردهای سیاسی درکشور را شاهد هستیم؟ گفت: در دورههای اول نگاه ما به ماهواره سیاسی نبود بلکه از سر دلسوزی بود. جمعی از افراد دلسوز در جامعه بودند که دلسوزیشان به فرهنگ کشور باعث شد که چنین نکتهای را مطرح کنند؛ اما همواره دلسوزی به معنای دستیابی به مقصد نیست. من معتقدم در آن زمان نگاه به ماهواره سیاسی نبود، اما کار کارشناسی هم دراین خصوص صورت نگرفت. اما آرامآرام که فضای کشور کمی تغییر کرد و ما در شرایطی قرار گرفتیم که بازسازی بعد از جنگ به جای مطلوبتری رسید، متاسفانه سیاست قاطی بحث ماهواره شد و دوستانی که در دورههای بعد به مجلس راه پیدا کردند، این نگاه سیاسی را وارد موضوع کردند.
این مدرس دانشگاه مدیریت پدیده ماهواره را چندان دشوار ندانست و افزود: بایستی نشست و نظرات کارشناسی را در نظر گرفت؛ مجلس هشتم یکی از کارهای جدی که در حوزهی ماهواره باید انجام دهد، پیگیری آن بند از برنامهی چهارم است که سه ارگان را مکلف میکند که برای ساماندهی برنامههای ماهوارهای کاری انجام داد. دراین بخش سه ارگان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صدا و سیما و وزارت ارتباطات و فناوری ارتباطات موظف شدهاند و مسوولیت پیگیری آن هم با شورای امنیت ملی است.
وی ادامه داد: درعرصهی قانونگذاری و بودجه باید صداوسیما را یاری داد تا برنامههایی را با کیفیت بالا و هزینههای مناسب تولید و برای مردم پخش کند. من نسبت به جریان رسانهای درکشور چنانچه معقولانه عمل شود، بسیار خوشبین هستم و معتقدم مردم با رسانه و سیاستگذاران ما خصومت ندارند تا به دنبال برنامههایی بروند که حکومت یا دولت نمیپسندد.
درادامهی صحبتهای زارعیان، میرفخرایی به طرح این پرسش پرداخت که نمیدانم چگونه میتوان با یک پدیده تکنولوژیک که گستردگی بسیار پیدا کردهاست بهصورت فیزیکی مبارزه کرد؟
وی ادامه داد: از نظر فنی مقابله با امواج الکترونیکی بیمعنی و هزینهبردار است. تا کی میتوان این شیوه را ادامه داد. ما با طرز تفکر دو هزار سال قبل میخواهیم به جنگ یک سیستم مدرن برویم. این درحالی است که سیاست رسانهای دنیا براین است که بتوان سوار بر جریان اطلاعات شد و جلو رفت.
دکتر زارعیان در ادامه بر استفاده از روشهای منطقی برای مقابله با پدیدهی شبکههای ماهوارهای تاکید کرد و گفت: تکنولوژی هر روز درحال پیشرفت است و آنتنهای ماهوارهای هرروز درحال کوچکتر شدن و درعین حال کاراترشدن هستند.
میرفخرایی هم با اشاره به امکانی که پخش برنامههای فارسی از رسانهی ملی به این رسانه میدهد، گفت: پخش برنامه به زبان فارسی به ما خیلی امکان میدهد. درحال حاضر مردم در کشورهایی که زبان خودشان را فراموش کردهاند و به زبان انگلیسی صحبت میکنند، خیلی راحتتر به تماشای برنامههای ماهواره مینشینند.
زارعیان درادامه در پاسخ به این پرسش که آیا با تغییر قانون فعلی ممنوعیت استفاده از ماهواره موافق است؟ گفت: این قانون خود به خود به جایی رسیدهاست که ضمانت اجرایی لازم را ندارد؛ اما شاید هیچکس صراحتا اعلام نکردهاست که این قانون نباید اجرا شود؛ اینکه مجریان این قانون کمتر حساس هستند نشاندهندهی آن است که این قانون به بازنگری نیاز دارد، اما این بدان معنا نیست که گفته شود، مردم ماهواره آزاد است.
وی راهحل این مشکل را اجراییکردن بند قانون چهارم برنامه دانست و اینکه پذیرفته شود که این تکنولوژی از طرق مختلف به کشور ما آمده است.
زارعیان گفت: پس بیاییم برنامههای خوب ماهواره را برای مردم آماده پخش کنیم و الگوهای مشابه کشورهای دیگر را مورد مطالعه قرار دهیم.
درادامهی این بحث میرفخرایی پیشنهاد سپردن شبکههای رادیویی به بخش خصوصی را داد و افزود: تمرین را برای راهاندازی رادیوهای خصوصی در مدلهای کوچک آغاز کنیم. هیچکس با موج FM کسی را نکشته است.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا این شیوه دردنیا موفق بوده است؟ گفت: این شیوه در حال حاضر در تمام دنیا درحال اجرا است؛ اما الان دیگر تنها یک سازمان، مسوولیت ارسال برنامه از دههزار ایستگاه رادیویی را برعهده نمیگیرد. منتها برای این مساله قانون وجود دارد و در قانون گنجانده شده است که به کسی نباید بیش از یک شبکه تعلق بگیرد و یا نباید شبکه را به یک قلدر داد، بلکه باید سوابق اجتماعی او را درنظر گرفت.
میرفخرایی ادامه داد: ما راهی نداریم مگر اینکه بخشی از رسانه را به تدریج به سیستمهای معتبر بدهیم. یعنی ما مدل اصلی را توسط رسانه مرکزی ارائه دهیم و کمکم در مدلهای کوچک این مدل را گسترش دهیم تا بتوانیم تعداد آراء داشته باشیم و رقابت ایجاد شود.
